اقتصاد علوی: عرفان عدالت در سایه ولایت
به قلم: علی احتشامی
✨ مقدمه: تجلّی عقل و عدل در اقتصاد
اقتصاد علوی، اقتصادی است که عقل بر محور عدل الهی میچرخد، و عدل بر پایهی توحید استوار است. در منظر امیرالمؤمنین علی علیهالسلام، معیشت نه غایت زندگی، بلکه مزرعهی لقاءالله است؛ و مال، نه ابزار سلطه، بلکه وسیلهی اقامهی قسط.
«اللهَ اللهَ فِی الْقُرْآنِ لا یَسْبِقَنَّکُمْ إِلَى الْعَمَلِ بِهِ غَیْرُکُمْ»
(نهجالبلاغه، وصیت اخیر)
اقتصاد علوی بر سه ستون استوار است: عدالت، زهد، و کرامت انسان؛ و غایتش جایی است که «نیاز»، ذلت نمیآورد، و «نعمت»، غرور نمیزاید.
📖 رکن اول: عدالت به مثابه ترازوی الهی
عدالت در نگاه علوی، تنها تقسیم برابری نیست، بلکه توزیع رحمتی است مطابق استحقاق و حقیقت.
۱ فرمان به مالک اشتر
«وَ أَشْعِرْ قَلْبَکَ الرَّحْمَهَ لِلرَّعِیَّهِ وَ الْحُبَّ لَهُمْ وَ اللُّطْفَ بِهِمْ»
در اقتصاد علوی، کارگر حق دارد، نه لطف؛ فقیر شریک است، نه منتپذیر؛ و ثروتمند امین است، نه مالک مطلق.
۲ رابطه فقر و غنا
«مَا جَاعَ فَقِیرٌ إِلَّا بِمَا مُتِّعَ بِهِ غَنِیٌّ»
هیچ فقیرى گرسنه نمیشود مگر از آنکه ثروتمندى در بهرهی خود زیادهروی کرده است.
💎 رکن دوم: زهد و خدمت، جوهر قدرت اقتصادی
زهد علوی، ترک دنیا نیست؛ آزادگی از سلطهی دنیا است. او که نان جو میخورد و در بیتالمال همه را برابر مینشاند، در حقیقت بنیانگذار اقتصادی بود که انسان را از بردگی ثروت میرهاند و ثروت را فرمانبر انسان میگرداند.
سه مؤلفه زهد علوی
سرمایهگذاری
سرمایه اگر در راه تولید و رفع نیاز بهکار رود، عبادت است.
مصرف
مصرف اگر با قصد قربت و رعایت میانهروی باشد، نور است.
انفاق
انفاق اگر با نیت طهارت و کرامت انجام شود، عروج است.
نهجالبلاغه هیچگاه فقر را ستایش نکرده است؛ بلکه آن فقر را که از بیعدالتی برخیزد، نفرین کرده؛ و آن بینیازی را که از راه حق پدید آید، برکت خوانده است.
🕊 رکن سوم: کرامت انسانی و ولایت اجتماعی
اقتصاد علوی در نهایت به ولایت انسان بر نفس و جامعه ختم میشود. مرز مالکیت در نگاه مولا، نه دیوار دارایی، بلکه حدود مسؤولیت اخلاقی است.
۱ مسئولیت اجتماعی ثروتمندان
«إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ فِی أَمْوَالِ الأَغْنِیَاءِ أَقَاتَ الفُقَرَاءِ»
خداوند روزی فقرا را در دارایی ثروتمندان واجب فرموده است.
۲ ماهیت اقتصاد علوی
حرص → قناعت
عبور از حرص به قناعت
مالکیت → امانت
عبور از مالکیت به امانت
رقابت → مواسات
عبور از رقابت به مواسات
اقتصاد علوی نه نظامی مادی یا محاسباتی، بلکه منش عرفانیِ عدالت اجتماعی است
🌿 نتیجه: ظهور جامعهی قسط و کرامت
هرگاه جامعهای اقتصاد خویش را بر سنّت علوی بنا نهد، زمین، رزق خویش را با رغبت میدهد؛ دلها مهربان میگردند، بازارها بوی ایمان میگیرند، و در میان حسابها، نور ولایت جریان مییابد.
حرکت از خاک به افق
اقتصاد علوی یعنی حرکت از خاک به افق
حرکت از مال به معنا
اقتصاد علوی یعنی حرکت از مال به معنا
حرکت از دنیا به حق
اقتصاد علوی یعنی حرکت از دنیا به حق
«وَلَقَدْ کَتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ»
(انبیاء، ۱۰۵)
و این همان وعدهی قرآن است: زمین را بندگان صالح من به ارث میبرند.