اقتصاد اسلامی: از توحید تا عدالت اجتماعی

۱. تعریف بنیادین

اقتصاد اسلامی، دستگاهی هماهنگ از نظریه، تشریع و عمل است که روابط مالی و تولیدی انسان را بر مبنای توحید، عدالت و خلافت الهی انسان تنظیم می‌کند.

در این نظام، «مالکیت» نه مطلقاً فردی است و نه کاملاً جمعی؛ بلکه امانتی از جانب خداوند است که به بندگان واگذار شده تا در مسیر آبادانی زمین و تأمین عدالت اجتماعی مصرف شود:

﴿هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ…﴾

(فاطر: ۳۹) – اوست که شما را جانشینان زمین قرار داد.

۲. خاستگاه قرآنی

اقتصاد اسلامی، برخلاف مکاتب مادی، از هستی‌شناسی توحیدی آغاز می‌کند. در قرآن کریم، سه اصل اقتصادی بنیادین به‌روشنی ترسیم شده است:

۳. بنیان‌های تاریخی

در عصر رسول اکرم ﷺ، مدینه‌النبی نخستین واحد اقتصادی مستقل بر اساس وحی بود. نظام بازار بدون احتکار، مالیات زکات، و تأسیس بیت‌المال در زمان آن حضرت، هسته‌ی نخستین دولت اقتصادی توحیدی را پدید آورد.

۴. ساختار علمی اقتصاد اسلامی

از نگاه نظری، اقتصاد اسلامی سه لایه دارد که هر کدام بنیادهای خاص خود را داراست:

۵. مقایسه با نظام‌های مادی

۶. نتیجه و کارکرد معاصر

امروزه اجرای اصول اقتصاد اسلامی می‌تواند تحولات بنیادینی در جامعه ایجاد کند:

۷. جمع‌بندی

اقتصاد اسلامی، راه بازگشت انسان به نظم الفت و برکت است؛ اقتصادی که در آن روح وحی بر پیکر تولید و توزیع جاری است. این نظام نه نسخه‌ای کهنه، بلکه الگویی فراتاریخی است که وعده‌ی خداوند به بندگان صالح را زنده می‌سازد:

﴿وَنُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا… وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ﴾

(قصص: ۵)